Chess Caddy / Poradniki / Wartościowanie Buchholza

Wartościowanie Buchholza: jak to naprawdę działa

Suma punktów twoich przeciwników — i zaskakująco kłopotliwe pytanie, co zrobić z partiami, których nikt nie rozegrał.

Ostatnia aktualizacja: 25 lipca 2026 · Przepisy sprawdzone z obowiązującymi tekstami FIDE i US Chess 25 lipca 2026 r.

Wartościowanie, które Carlsen nazwał „kompletnie idiotycznym”

Na mistrzostwach świata w szachach szybkich w 2021 roku czterech zawodników skończyło z wynikiem 9½/13. Dwóch weszło do dodatkowego meczu o tytuł mistrza świata, a dwóch pojechało do domu, i przepisem, który o tym zdecydował, było Buchholz Cut 1. Wysłało ono do barażu Nodirbeka Abdusattorova i Iana Nepomniachtchiego, a wyeliminowało Magnusa Carlsena i Fabiano Caruanę. Wyrok Carlsena: „kompletnie idiotyczny przepis”.

Miał połowicznie rację. Buchholz nie mierzy tego, jak dobrze grałeś; mierzy, jak trudny był twój terminarz, i zmienia się przy stolikach, przy których nigdy nie siedziałeś. Ale każde wartościowanie jest tylko przybliżeniem, a puchar komuś trzeba wręczyć.

Co właściwie mierzy Buchholz

Definicja to jedno zdanie. Artykuł 8.1 przepisów FIDE: Buchholz to „suma punktów każdego z przeciwników zawodnika”. Im więcej, tym lepiej, bo znaczy to, że grałeś z mocniejszymi rywalami. W internecie, także na bardzo dużych serwisach szachowych, powtarzają się dwa błędy:

• Nie mnożysz przez własny wynik. Ważenie własnym rezultatem to inne wartościowanie (Sonneborn-Berger).
• Bierzesz końcowe wyniki przeciwników, a nie ich wyniki z chwili, gdy z nimi grałeś. Ktoś, kogo pokonałeś w pierwszej rundzie, a kto potem wygrał cztery partie z rzędu, pomaga ci bardzo.

Warto zapamiętać jeden zakaz, bo jest krótki i prawie nigdy nie jest cytowany: uwaga do artykułu 8 mówi, że Buchholza nie wolno stosować w systemie kołowym. W turnieju każdy z każdym wszyscy mają to samo grono rywali, więc sumy są niemal identyczne, a różnice, które zostają, są artefaktem. Użyj zamiast tego Sonneborn-Bergera w systemie kołowym.

Rodzina Buchholza: Cut-1, Cut-2, Median-1, Median-2

Zwykły Buchholz ma oczywistą słabość: jeden przeciwnik, który się załamie albo wycofa, ciągnie twoją sumę w dół bez twojej winy. Modyfikatory odrzucają wartości skrajne przed zsumowaniem.

Jedna tabela, trzech różnych zwycięzców

Oto dlaczego modyfikator nie jest szczegółem. Trzech zawodników dzieli pierwsze miejsce z wynikiem 4/5 w 14-osobowym turnieju szwajcarskim. Poniżej końcowe wyniki pięciu przeciwników, z którymi grał każdy z nich.

Sprawdź to. Ana: 4+3+3+2+1 = 13; odrzuć 1, zostaje 12; odrzuć 1 i 4, zostaje 8. Bo: 4+3+2½+2+2 = 13½; odrzuć jedną 2, zostaje 11½; odrzuć 2 i 4, zostaje 7½. Cai: 3+3+3+2½+1 = 12½; odrzuć 1, zostaje 11½; odrzuć 1 i jedną 3, zostaje 8½. Zwykły Buchholz wskazuje Bo, Cut-1 wskazuje Anę, Median-1 wskazuje Cai — ta sama tabela, trzech mistrzów.

Powód siedzi w liczbach. Bo miał najtrudniejszych rywali, ale nie miał słabego ogniwa do odrzucenia, więc obcięcie pomaga mu najmniej. Ana miała jednego przeciwnika, który się rozsypał, a Cut-1 wybacza dokładnie to. Cai nie grał z nikim powyżej 3 — najbardziej wyrównany terminarz — a to właśnie nagradza Median-1, bo obcięcie obu skrajności zostawia ten solidny środek nietknięty. Ogłoś kolejność wartościowań przed pierwszą rundą: później każdy wybór wygląda na zrobiony pod kogoś.

Sonneborn-Berger i dlaczego stosuje się go w systemie kołowym

Sonneborn-Berger (artykuł 9.1) zadaje lepsze pytanie: nie tylko z kim grałeś, ale jak ci z nim poszło. Dla każdej rundy pomnóż końcowy wynik przeciwnika przez punkty, które z nim zdobyłeś — cały punkt za zwycięstwo, pół za remis, nic za przegraną. Kołowy turniej pięciu zawodników:

Ana i Bo mają po 3/4, a ich własna partia zakończyła się remisem, więc bezpośredni pojedynek nic nie rozstrzyga. Sonneborn-Berger rozstrzyga:

• Ana = (½×3) + (1×2½) + (½×1½) + (1×0) = 1½ + 2½ + ¾ = 4.75
• Bo = (½×3) + (½×2½) + (1×1½) + (1×0) = 1½ + 1¼ + 1½ = 4.25

Wygrywa Ana, i to z całkowicie właściwego powodu: Ana pokonała zawodnika z trzeciego miejsca, a Bo tylko z nim zremisował i nadrobił różnicę na końcu tabeli. Zwycięstwo z Eli, który ma zero, nie było warte nic dla żadnego z nich.

Sonneborn-Berger jest standardem w systemie kołowym, bo wszyscy mają tych samych przeciwników, więc jedyne, co może rozdzielić dwóch zawodników z równą liczbą punktów, to które partie wygrali. W systemie szwajcarskim, gdzie zestawy przeciwników naprawdę się różnią, lepsze pytanie zadaje Buchholz.

Punktacja skumulowana, bezpośredni pojedynek i pozostałe

Punktacja skumulowana (progresywna, artykuł 7.5) sumuje twój bieżący wynik po każdej rundzie. Dwóch zawodników kończy z 4/5: jeden wygrał, wygrał, wygrał, przegrał, wygrał i ma 1 + 2 + 3 + 3 + 4 = 13; drugi przegrał, a potem wygrał cztery z rzędu i ma 0 + 1 + 2 + 3 + 4 = 10. Nagradza wczesne prowadzenie, bo liderzy trafiają na najtrudniejszych dostępnych rywali, i nie wymaga żadnych informacji o innych.

Bezpośredni pojedynek to najbardziej intuicyjne wartościowanie i najmniej użyteczne: jeśli wszyscy zawodnicy z równą liczbą punktów grali ze sobą, decydują ich wzajemne rezultaty. Gdy trzech ma równo w pięciorundowym szwajcarze, zwykle nie grali wszyscy ze sobą, więc kryterium nie ma zastosowania.

Aktualny rozdział FIDE wymienia długie menu. Te warto znać:

Jedna reguła dopuszczalności ma znaczenie dla klubowego oprogramowania: zgodnie z artykułem 10 wartościowania oparte na rankingu, takie jak ARO, trzeba wyłączyć, gdy w turnieju grają zawodnicy bez rankingu — co po cichu wyklucza je z większości imprez klubowych.

Problem bye i „sztuczny przeciwnik” FIDE 2026

Tu zaczyna się część, która psuje każde proste wyjaśnienie. Buchholz to suma punktów twoich przeciwników — co więc dodać za rundę, w której nie miałeś przeciwnika? Nie zero: gdyby rundy nierozegrane liczyły się jako zero, każdy, kto weźmie bye za pół punktu, zostałby zmiażdżony w wartościowaniu za pominięcie rundy, którą wolno mu było pominąć. Odpowiedź FIDE to wymyślić przeciwnika.

Co wnosisz innym (artykuł 16.3)

Najpierw łatwiejszy kierunek. Kiedy twoi przeciwnicy sumują swój Buchholz, twój wynik wchodzi w wartości nominalnej — łącznie z punktami z walkowerów i z bye przydzielonego przy kojarzeniu. Jeden wyjątek: bye na wniosek zawodnika, po którym nie następuje prawdziwa partia, a to obejmuje bye w ostatniej rundzie, zostaje obniżony tak, że ta runda wnosi tylko ½. Ktoś, kto się wypisuje i już nie wraca, nie powinien zawyżać wartościowania wszystkim, których wcześniej pokonał.

Co dolicza się za twoją własną rundę nierozegraną (artykuł 16.4)

Za twoje własne rundy nierozegrane FIDE podstawia sztucznego przeciwnika (dummy opponent), którego wynik to twój własny wynik końcowy — z założeniem, że średnio zostałbyś skojarzony z kimś na twoim poziomie. Potem wchodzą dwa limity, a drugi z nich to zmiana z marca 2026:

• 16.4.1 — walkowery. Ograniczone do skorygowanego wyniku planowanego przeciwnika. Jeśli zawodnik, który się nie zjawił, skończył z 1½, twój sztuczny przeciwnik jest wart 1½, a nie tyle, ile ty.
• 16.4.2 — bye. Ograniczone do punktów za remis pomnożonych przez liczbę rund — czyli do 50% turnieju.

Przeliczmy ten limit. W turnieju pięciorundowym limit to ½ × 5 = 2½. Zawodnik kończy z 4½/5, wygrawszy cztery partie i biorąc bye za pół punktu w trzeciej rundzie. Jego czterech prawdziwych przeciwników skończyło z 3½, 3, 2½ i 2 — suma 11.

Całe dwa punkty różnicy, w wartościowaniu, w którym o miejscach decyduje pół punktu. Nie wierz przykładowym obliczeniom, jeśli nie są datowane po marcu 2026 — dotyczy to również własnego zestawu zadań FIDE, napisanego pod starszy tekst.

Rzecz sprzeczna z intuicją (artykuł 16.5)

Zastosuj teraz do tego zawodnika Cut-1. Pięć składników to 3½, 3, 2½, 2 i sztuczny przeciwnik wart 2½. Oczywisty ruch to odrzucić najniższy, czyli 2, co daje 11½.

I to jest błąd. Artykuł 16.5 mówi, że obcięcie musi odrzucić w pierwszej kolejności składnik pochodzący z bye, nawet gdy bye nie jest liczbowo najniższą pozycją. Cut-1 odrzuca więc sztucznego przeciwnika, a odpowiedź to 11, nie 11½.

„Sztuczny przeciwnik” to nie „przeciwnik wirtualny”

Te dwa terminy są w całym internecie używane wymiennie i nie oznaczają tego samego. Mówią o tym własne materiały FIDE dla sędziów.

• Sztuczny przeciwnik (dummy opponent) to opisana wyżej obecna konstrukcja z przepisów o wartościowaniu: wyimaginowany zawodnik podstawiany za twoją rundę nierozegraną, z limitem z artykułu 16.4.
• Przeciwnik wirtualny (virtual opponent) to dwie inne rzeczy: pojęcie z kojarzenia w rozdziale C.04 o systemie szwajcarskim, używane w arytmetyce grup punktowych; oraz nazwa uchylonego przepisu o wartościowaniu, obowiązującego przed wrześniem 2023, który budował bieżący wynik umowny z twojego wyniku w chwili kojarzenia, z rezultatu partii i z pół punktu za każdą pozostałą rundę.

Jeśli strona albo program twierdzi, że liczy Buchholza przy użyciu „przeciwnika wirtualnego”, opisuje przepis, który FIDE wycofała lata temu i zmieniła ponownie w 2026 roku.

FIDE kontra US Chess: przeciwne filozofie

US Chess traktuje partie nierozegrane niemal dokładnie odwrotnie. Dlatego Swiss-Manager i WinTD mogą z tej samej tabeli wyliczyć różne wartościowania i oba mieć rację.

Różni się także terminologia:

• Solkoff = Buchholz. Zwykła suma punktów przeciwników.
• Median (albo Harkness) = Median-1. Odrzuć najwyższy i najniższy.
• Modified Median nie ma odpowiednika w przepisach FIDE. To, co odrzucasz, zależy od twojego własnego wyniku: wynik powyżej 50% odrzuca najniższy, wynik poniżej 50% odrzuca najwyższy, a wynik równo 50% odrzuca oba. Lidera nie powinien karać jeden załamany przeciwnik, a zawodnika z wynikiem poniżej 50% nie powinno wywyższać to, że wcześnie trafił na kogoś wyżej.

US Chess, w odróżnieniu od FIDE, publikuje domyślną kolejność: Modified Median → Solkoff → punktacja skumulowana → Cumulative of Opposition.

FIDE nie ma domyślnej kolejności wartościowań

Tak wiele stron myli się w tym punkcie, że warto powiedzieć to wprost. FIDE nie definiuje żadnej domyślnej kolejności wartościowań. Artykuł 4.1 przekazuje ustalenie tej uporządkowanej listy głównemu organizatorowi, który musi ją opublikować przed pierwszą rundą.

Nie istnieje więc coś takiego jak „domyślne wartościowanie FIDE”. Buchholz Cut-1, a potem Buchholz, to rozwiązanie zwyczajowo stosowane w dużych turniejach szwajcarskich FIDE — zwyczaj, nie przepis. Twoje zadanie to zdecydować, wpisać to do komunikatu turniejowego i już potem tego nie zmieniać.

Które wartościowanie naprawdę wybrać?

Nagrody: pieniądze dzielimy, wartościowanie rozstrzyga o pucharze

Jeden zwyczaj usuwa większość sporów o wartościowanie, zanim się zaczną: nagrody pieniężne zbiera się do wspólnej puli i dzieli po równo między zawodników z równą liczbą punktów, a wartościowanie decyduje tylko o tym, czego nie da się przekroić na pół — o pucharach, tytułach, rozstawieniu na pierwszym stoliku, miejscach kwalifikacyjnych.

Dwóch zawodników dzieli pierwsze miejsce, a do wzięcia jest £200 i £100? Zsumuj £300 i wypłać po £150. Nikt wtedy nie musi przyjmować do wiadomości, że o jego roku zdecydowała partia przy dziewiątym stoliku.

Co Chess Caddy robi — a czego nie

Żeby nie dokładać do stosu mętnych obietnic: Chess Caddy oferuje dokładnie trzy wartościowania — Buchholz, Sonneborn-Berger i punktację skumulowaną. Bez Cut-1, bez Median, bez Modified Median, bez bezpośredniego pojedynku, bez wartościowania opartego na rankingu. Jeśli potrzebujesz Cut-1, potrzebujesz innego programu.

Więcej o bye, walkowerach i wycofaniach na stronie FAQ.

Często zadawane pytania